Dossier – Ontwikkelbedrijven.nl
Dossier: Toekomst van ontwikkelbedrijven
Toekomst van ontwikkelbedrijven
Sociaal ontwikkelbedrijven staan voor een grote opgave. De oude sociale werkvoorziening loopt geleidelijk af, de Participatiewet heeft de rol van gemeenten veranderd en de doelgroep van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt vraagt om passende ondersteuning, begeleiding en ontwikkelkansen.
Tegelijkertijd blijft de maatschappelijke opdracht onverminderd belangrijk: mensen die niet vanzelf aan het werk komen, moeten kunnen rekenen op een plek waar zij kunnen werken, leren, zich ontwikkelen en — waar mogelijk — doorgroeien naar regulier werk.
De toekomst van ontwikkelbedrijven gaat daarom niet alleen over organisaties. Het gaat over de vraag hoe Nederland zijn sociale infrastructuur zo inricht dat iedereen die kan werken, ook daadwerkelijk een passende kans krijgt.
Waarom dit dossier?
Sinds de invoering van de Participatiewet in 2015 is het landschap rond sociale werkplaatsen, werkbedrijven en ontwikkelbedrijven sterk veranderd. De Wsw werd afgesloten voor nieuwe instroom. Gemeenten kregen meer verantwoordelijkheid. Nieuwe instrumenten zoals beschut werk, loonkostensubsidie en de banenafspraak kregen een grotere rol.
De gedachte achter de Participatiewet was dat meer mensen, met ondersteuning, bij reguliere werkgevers aan het werk zouden kunnen. Dat blijft een belangrijk uitgangspunt. Maar de praktijk laat ook zien dat regulier werk niet voor iedereen direct haalbaar is. Sommige mensen hebben tijdelijk of langdurig behoefte aan een beschutte werkomgeving, intensieve begeleiding, aangepaste werkzaamheden of een veilige plek om zich te ontwikkelen.
Daarom is de vraag naar de toekomst van ontwikkelbedrijven opnieuw actueel geworden.
Het Rijk, gemeenten, VNG, Cedris, Divosa en sociaal ontwikkelbedrijven werken aan versterking van de sociale infrastructuur. Er zijn extra middelen beschikbaar gesteld, handreikingen opgesteld en ondersteuningsprogramma’s ingericht om gemeenten en ontwikkelbedrijven te helpen bij de noodzakelijke transformatie.
Dit dossier legt uit waarom die ontwikkeling belangrijk is, welke opgaven er liggen en welke rol ontwikkelbedrijven in de komende jaren kunnen vervullen.
Van sociale werkplaats naar ontwikkelbedrijf
Voor 2015 hadden veel gemeenten een sociale werkplaats of sociale werkvoorziening. Mensen met een Wsw-indicatie konden daar werken onder aangepaste omstandigheden. Deze bedrijven hadden een duidelijke wettelijke basis in de Wet sociale werkvoorziening.
Met de invoering van de Participatiewet in 2015 veranderde dit. De Wsw werd afgesloten voor nieuwe instroom. Mensen die al een Wsw-indicatie hadden, behouden hun rechten, maar nieuwe doelgroepen vallen sindsdien onder de Participatiewet.
Daardoor veranderde ook de rol van de voormalige sociale werkplaatsen. Veel organisaties ontwikkelden zich verder tot sociaal ontwikkelbedrijf, werkontwikkelbedrijf, werkbedrijf, leerwerkbedrijf of participatiebedrijf.
De naam verschilt per regio, maar de kern blijft vergelijkbaar: ontwikkelbedrijven helpen mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt om passend mee te doen via werk, begeleiding en ontwikkeling.
Waarom deze transitie nodig is
De Participatiewet was bedoeld om meer mensen met ondersteuning bij reguliere werkgevers aan het werk te helpen. Voor veel mensen is dat ook haalbaar, mits er goede begeleiding, passende werkzaamheden en voldoende werkgeversbetrokkenheid is.
Maar er is ook een groep mensen voor wie de stap naar regulier werk nog te groot is. Dat kan tijdelijk zijn, bijvoorbeeld omdat iemand eerst werknemersvaardigheden moet ontwikkelen. Het kan ook langdurig zijn, bijvoorbeeld omdat iemand structureel veel begeleiding of aanpassing nodig heeft.
Juist voor deze groep blijven ontwikkelbedrijven belangrijk. Zij kunnen functioneren als:
- vangnet voor mensen voor wie regulier werk nog niet of tijdelijk niet haalbaar is;
- springplank voor mensen die met begeleiding kunnen doorgroeien naar regulier werk;
- ontwikkelhuis waar mensen werkritme, zelfvertrouwen en vaardigheden opbouwen;
- expertisecentrum voor gemeenten en werkgevers rond werk, begeleiding, loonwaarde en participatie.
De transitie gaat dus niet alleen over het behoud van bestaande organisaties. Het gaat vooral over de vraag welke infrastructuur nodig is om mensen duurzaam naar werk, ontwikkeling en participatie te begeleiden.
Een veranderde sociale infrastructuur
Sinds de invoering van de Participatiewet hebben gemeenten meer verantwoordelijkheid gekregen voor de inrichting van ondersteuning, werk en participatie. Daardoor zijn lokaal en regionaal verschillende keuzes gemaakt.
In de praktijk bestaan er meerdere organisatiemodellen. Sommige ontwikkelbedrijven richten zich vooral op de uitvoering van de Wsw. Andere bedrijven voeren beschut werk uit. Weer andere organisaties zijn geïntegreerd met re-integratie, werkgeversdienstverlening, inburgering of zelfs de gemeentelijke afdeling Werk en Inkomen.
Dat verklaart waarom het landschap van ontwikkelbedrijven in Nederland zo verschillend is geworden. Die verschillen kunnen lokaal goed verklaarbaar zijn, maar maken het voor werkgevers, inwoners en andere betrokkenen niet altijd eenvoudig om snel te zien waar zij terechtkunnen.
Ontwikkelbedrijven.nl wil die praktijk overzichtelijker maken. Niet door bestaande organisaties te vervangen, maar door de sociale infrastructuur beter vindbaar, begrijpelijk en toegankelijk te maken.
Vijf typen ontwikkelbedrijven
Niet ieder ontwikkelbedrijf heeft dezelfde opdracht. In onderzoek en sectorinformatie worden vijf hoofdtypen onderscheiden. Deze indeling helpt om beter te begrijpen waarom ontwikkelbedrijven per regio verschillen.
1. Klassiek ontwikkelbedrijf
Een klassiek ontwikkelbedrijf voert hoofdzakelijk of alleen nog de Wsw uit. De organisatie richt zich vooral op mensen die vóór 2015 al een Wsw-indicatie hadden. Omdat er geen nieuwe instroom in de Wsw meer mogelijk is, neemt deze groep geleidelijk af.
2. Bedrijf voor beschut werk
Een bedrijf voor beschut werk voert naast de Wsw vooral beschut werk uit. Andere re-integratietaken zijn beperkt of niet aanwezig. De nadruk ligt op passende werkplekken voor mensen die veel begeleiding of aanpassing nodig hebben.
3. Partieel ontwikkelbedrijf
Een partieel ontwikkelbedrijf voert naast Wsw en beschut werk ook andere re-integratietaken uit. De aard en omvang daarvan verschillen per gemeente of regio. Vaak is het ontwikkelbedrijf één van de uitvoerders binnen de bredere sociale infrastructuur.
4. Integraal ontwikkelbedrijf
Een integraal ontwikkelbedrijf voert alle werk- en re-integratietaken uit voor de deelnemende gemeente of gemeenten. Denk aan Wsw, beschut werk, loonkostensubsidie, begeleiding, detachering en ondersteuning richting regulier werk. De uitkeringsverstrekking is dan meestal nog apart georganiseerd.
5. Gecombineerd bedrijf
Een gecombineerd bedrijf brengt werk, re-integratie en inkomen samen in één organisatie. Dit type voert niet alleen de werk- en ontwikkeltaken uit, maar verzorgt ook de inkomensondersteuning voor mensen met een bijstandsuitkering.
Deze vijf typen laten zien dat er geen universeel model bestaat. De vorm van een ontwikkelbedrijf hangt af van lokale keuzes, gemeentelijke opdracht, regionale samenwerking, financiering en de visie op de sociale infrastructuur.
De opgave voor de komende jaren
De komende jaren draait de toekomst van ontwikkelbedrijven om een aantal grote vragen.
1. Wat is de rol van het ontwikkelbedrijf?
Gemeenten moeten bepalen welke rol het ontwikkelbedrijf heeft binnen de bredere sociale infrastructuur. Is het vooral een uitvoerder van Wsw en beschut werk? Is het een breed werk- en ontwikkelbedrijf? Is het onderdeel van Werk en Inkomen? Of werkt het als partner naast andere uitvoeringsorganisaties?
Zonder duidelijke opdracht ontstaat onzekerheid. Voor gemeenten, voor het ontwikkelbedrijf, voor werkgevers en voor de mensen die ondersteuning nodig hebben.
2. Hoe blijft de werkinfrastructuur beschikbaar?
De Wsw-doelgroep neemt geleidelijk af. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan passende werkplekken voor mensen onder de Participatiewet. Dat vraagt om een andere inrichting van de bestaande infrastructuur.
Werkplaatsen, begeleiding, werksoorten, opdrachtgevers, detachering en leerwerkplekken moeten aansluiten op de nieuwe doelgroep. Dat vraagt om keuzes, samenwerking en meerjarige afspraken.
3. Hoe worden ontwikkelbedrijven financieel gezond?
Ontwikkelbedrijven hebben een maatschappelijke opdracht, maar moeten ook financieel verantwoord kunnen werken. Begeleiding, ontwikkeling, huisvesting, werkleiding, staf, werkgeversdienstverlening en ondersteuning kosten geld. Tegelijkertijd leveren medewerkers via productie, dienstverlening en detachering ook waarde op.
Een toekomstbestendig ontwikkelbedrijf moet daarom sturen op een gezonde balans tussen maatschappelijke waarde, passende begeleiding, bedrijfsopbrengsten en kosten. Financiële gezondheid is geen doel op zichzelf, maar wel een voorwaarde om de sociale infrastructuur beschikbaar te houden.
4. Hoe blijft ontwikkeling centraal staan?
Een ontwikkelbedrijf is meer dan een plek waar werk wordt uitgevoerd. Het is ook een omgeving waar mensen kunnen groeien. Dat kan gaan om werknemersvaardigheden, vakvaardigheden, werkritme, zelfvertrouwen, belastbaarheid of doorgroei naar een andere werkplek.
Voor sommige mensen is uitstroom naar regulier werk haalbaar. Voor anderen is beschut of aangepast werk juist de passende eindplek. Een toekomstbestendig ontwikkelbedrijf biedt ruimte voor beide.
5. Hoe werken gemeenten, werkgevers en ontwikkelbedrijven samen?
De toekomst van ontwikkelbedrijven hangt niet alleen af van beleid of financiering. Samenwerking is minstens zo belangrijk.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Participatiewet. Werkgevers hebben werk, opdrachten en mogelijkheden voor plaatsing. Ontwikkelbedrijven hebben kennis van begeleiding, werksoorten, loonwaarde, belastbaarheid en ontwikkeling.
Wanneer die partijen elkaar goed vinden, ontstaat een sterke sociale infrastructuur. Wanneer die verbinding ontbreekt, blijven kansen liggen.
Beschut werk als belangrijke bouwsteen
Beschut werk is bedoeld voor mensen die veel begeleiding of aanpassing nodig hebben om te kunnen werken. Vaak gebeurt dit binnen een ontwikkelbedrijf, maar steeds vaker wordt ook gekeken naar beschut werk bij reguliere werkgevers.
De behoefte aan beschut werk groeit. Tegelijkertijd zijn er nog steeds mensen met een positief advies beschut werk die geen passende werkplek hebben. Dat laat zien dat beschut werk niet alleen een juridische voorziening is, maar ook een praktische uitvoeringsopgave.
De komende jaren wordt daarom gewerkt aan:
- meer passende beschutte werkplekken;
- meer variatie in werksoorten;
- betere samenwerking tussen gemeenten, UWV en ontwikkelbedrijven;
- eenvoudiger uitvoering;
- betere financiering;
- meer mogelijkheden voor beschut werk bij reguliere werkgevers.
Beschut werk blijft daarmee een belangrijke bouwsteen binnen de toekomst van ontwikkelbedrijven.
Loonkostensubsidie en loonwaarde
Loonkostensubsidie is een belangrijk instrument binnen de Participatiewet. Het wordt ingezet wanneer iemand wel kan werken, maar niet zelfstandig het wettelijk minimumloon kan verdienen.
De hoogte van de loonkostensubsidie is gekoppeld aan de loonwaarde van de werknemer. Als iemand bijvoorbeeld 50% loonwaarde heeft, kan de gemeente het verschil tot het wettelijk minimumloon compenseren.
In de praktijk blijkt vooral bij beschut werk dat loonwaardemetingen niet altijd goed aansluiten bij de werkelijkheid. Daarom wordt gewerkt aan een eenvoudiger systeem voor beschut werk, met een vaste forfaitaire loonkostensubsidie. Dit moet de uitvoering voorspelbaarder maken voor gemeenten, ontwikkelbedrijven en werknemers.
Impulsbudget en rijksbijdrage sociale infrastructuur
Om gemeenten en ontwikkelbedrijven te ondersteunen bij de transformatie naar een toekomstbestendige sociale infrastructuur, zijn extra middelen beschikbaar gesteld.
Het impulsbudget is bedoeld om gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven financieel te ondersteunen bij noodzakelijke veranderingen. Denk aan:
- versterken van de bedrijfsvoering;
- ontwikkelen van nieuwe werksoorten;
- verbeteren van doorstroom naar regulier werk;
- maken van betere bekostigingsafspraken;
- verbeteren van samenwerking tussen gemeenten en ontwikkelbedrijven;
- toekomstbestendig maken van de organisatie;
- versterken van beschut werk;
- beter benutten van bestaande infrastructuur.
Daarnaast is er een rijksbijdrage sociale infrastructuur als bijdrage aan de bedrijfskosten van sociaal ontwikkelbedrijven. Deze middelen onderstrepen dat de sociale infrastructuur niet vanzelf toekomstbestendig blijft, maar onderhoud, visie en investering vraagt.
Handreikingen voor gemeenten en ontwikkelbedrijven
Om gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven te ondersteunen, zijn vier handreikingen opgesteld. Deze helpen bij het maken van keuzes over financiering, organisatie, bekostiging en bedrijfsvoering.
De vier hoofdthema’s zijn:
- Budgetten Participatiewet en Wsw
Uitleg over de verschillende rijksmiddelen, gemeentelijke budgetten en financiële stromen. - Bekostigingsafspraken
Handvatten voor afspraken tussen gemeenten en ontwikkelbedrijven over dienstverlening, kostprijzen en bijdragen. - Organisatiemodellen
Inzicht in verschillende vormen waarin ontwikkelbedrijven kunnen worden georganiseerd. - Operationeel resultaat
Sturing op opbrengsten, kosten, werksoorten, productiviteit en financiële gezondheid.
Deze handreikingen laten zien dat toekomstbestendigheid niet één maatregel is, maar een combinatie van visie, organisatie, financiering, uitvoering en samenwerking.
Ontwikkelbedrijven en inburgering
Sommige ontwikkelbedrijven hebben ook taken rond inburgering, participatie en arbeidsmarktoriëntatie gekregen. Dat verschilt per gemeente.
De Wet inburgering 2021 legt nadruk op taal, participatie en meedoen in de Nederlandse samenleving, bij voorkeur via betaald werk. Gemeenten hebben hierin een centrale rol. Omdat ontwikkelbedrijven veel kennis hebben van werk, begeleiding en ontwikkeling, kunnen zij logisch betrokken zijn bij onderdelen zoals:
- arbeidsmarktoriëntatie;
- participatieactiviteiten;
- werkervaring;
- taal in combinatie met werk;
- activering;
- begeleiding richting betaald werk.
Ook dit laat zien dat de rol van ontwikkelbedrijven lokaal kan verschillen. Sommige organisaties zijn vooral gericht op Wsw en beschut werk. Andere organisaties zijn breder onderdeel van het sociaal domein.
Ontwikkelbedrijven en SROI
Ook bij SROI, Social Return on Investment, spelen ontwikkelbedrijven een belangrijke rol. Opdrachtnemers die bij aanbestedingen een sociale verplichting hebben, zoeken vaak naar praktische manieren om die verplichting goed in te vullen.
Ontwikkelbedrijven kunnen hierbij helpen door werkzaamheden uit te voeren, mensen te detacheren, productie- of inpakwerk te verzorgen, groenvoorziening of facilitaire diensten te leveren, of kandidaten te begeleiden richting werk.
SROI werkt vooral goed wanneer beleid en uitvoering elkaar vinden. Ontwikkelbedrijven.nl helpt daarbij door ontwikkelbedrijven beter vindbaar te maken per provincie, gemeente en regio.
Waarom landelijke vindbaarheid belangrijk is
Een sterke sociale infrastructuur vraagt niet alleen om beleid, geld en organisaties. Zij moet ook toegankelijk zijn.
Werkgevers, opdrachtnemers, gemeenten, inwoners en verwijzers moeten kunnen vinden welk ontwikkelbedrijf actief is in welke regio. Door de verschillende namen, organisatiemodellen en regionale afspraken is dat niet altijd eenvoudig.
Daarom is digitale vindbaarheid óók onderdeel van een toekomstbestendige sociale infrastructuur.
Ontwikkelbedrijven.nl brengt ontwikkelbedrijven landelijk in beeld en maakt het eenvoudiger om per provincie, gemeente of organisatie de juiste ingang te vinden.
De rol van Ontwikkelbedrijven.nl
Ontwikkelbedrijven.nl is een onafhankelijk platform dat ontwikkelbedrijven in Nederland beter vindbaar en toegankelijk maakt.
Het platform is niet bedoeld als vervanging van gemeenten, Cedris, VNG, Divosa, SBCM, PIANOo of andere sectorpartijen. Het is bedoeld als aanvullende digitale toegangslaag bovenop de bestaande sociale infrastructuur.
Wij brengen overzicht, uitleg en praktische toegang samen:
- overzicht van ontwikkelbedrijven per provincie en gemeente;
- uitleg over sociale werkplaatsen, ontwikkelbedrijven en de Participatiewet;
- informatie over beschut werk, loonkostensubsidie, SROI en ontwikkelbanen;
- uitleg over de toekomst van de sociale infrastructuur;
- praktische ondersteuning voor werkgevers en opdrachtnemers;
- een centrale ingang om samenwerking of een offerte-indicatie te verkennen.
Zo helpt Ontwikkelbedrijven.nl om de bestaande sociale infrastructuur beter zichtbaar, begrijpelijk en bruikbaar te maken.
Conclusie
De toekomst van ontwikkelbedrijven is geen theoretisch beleidsvraagstuk. Het gaat om mensen, werk, begeleiding, werkgevers, gemeenten en de vraag hoe we als samenleving zorgen dat iedereen naar vermogen kan meedoen.
De sociale werkplaats van vroeger is veranderd. De opdracht is breder geworden. Ontwikkelbedrijven zijn niet alleen uitvoerders van werk, maar schakels in een grotere sociale infrastructuur.
Een toekomstbestendig ontwikkelbedrijf biedt passende werkplekken, begeleiding, ontwikkeling, doorstroom waar mogelijk en bescherming waar nodig.
Daarvoor zijn duidelijke gemeentelijke keuzes nodig, goede financiering, sterke samenwerking met werkgevers en een organisatie die kan meebewegen met de behoeften van inwoners.
Ontwikkelbedrijven.nl draagt daaraan bij door deze infrastructuur beter vindbaar, begrijpelijk en toegankelijk te maken.
Verder lezen
- Wat is een ontwikkelbedrijf?
- Van sociale werkplaats naar ontwikkelbedrijf
- Wat is sociale infrastructuur?
- Wat is beschut werk?
- Wat is loonkostensubsidie?
- Participatiewet uitgelegd
- Participatiewet in balans uitgelegd
- Ontwikkelbedrijven en SROI
- Ontwikkelbedrijven per provincie
- Ontwikkelbedrijven per gemeente
Zoekt u een ontwikkelbedrijf voor samenwerking, uitvoering of SROI-invulling?
Wilt u weten welk ontwikkelbedrijf actief is in uw gemeente, of zoekt u een praktische invulling voor SROI of samenwerking? Bekijk het overzicht per gemeente of vraag vrijblijvend een eerste offerte-indicatie aan.
Veel gestelde vragen
Wat is een ontwikkelbedrijf?
Een ontwikkelbedrijf is een organisatie die mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt ondersteunt met werk, begeleiding en ontwikkeling. Veel ontwikkelbedrijven komen voort uit de voormalige sociale werkplaatsen.
Waarom zijn ontwikkelbedrijven belangrijk?
Ontwikkelbedrijven bieden passende werkplekken, begeleiding en ontwikkelkansen aan mensen die niet vanzelf aan het werk komen. Zij vormen een belangrijke schakel tussen gemeenten, werkgevers en inwoners.
Bestaat de sociale werkplaats nog?
De Wsw is sinds 2015 afgesloten voor nieuwe instroom. Mensen die al een Wsw-indicatie hadden, behouden hun rechten. Veel voormalige sociale werkplaatsen zijn doorontwikkeld tot sociaal ontwikkelbedrijf, werkbedrijf of ontwikkelbedrijf.
Wat betekent sociale infrastructuur?
Sociale infrastructuur is het geheel van organisaties, voorzieningen en afspraken dat nodig is om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt te helpen richting werk, ontwikkeling en participatie.
Wat heeft SROI met ontwikkelbedrijven te maken?
Bij SROI zoeken opdrachtnemers naar manieren om sociale waarde te realiseren. Ontwikkelbedrijven kunnen daarbij helpen door werkzaamheden uit te voeren, mensen te detacheren of passende werkplekken te organiseren.
Disclaimer:
Ontwikkelbedrijven bepalen zelfstandig hun dienstverlening, tarieven en voorwaarden.
Ontwikkelbedrijven.nl biedt een landelijk overzicht en ondersteunende hulpmiddelen.